11-12 grudnia 2025 roku odbyła się 15. konferencja z cyklu Automatyzacja Bibliotek pod hasłem „Między wiedzą a algorytmem”.
Program konferencji podzielony został na cztery sesje tematyczne:
- sesję historyczną, przypominającą najważniejsze punkty zwrotne w historii konferencji i automatyzacji bibliotek,
- sesję poświęconą technologiom oraz interoperacyjności;
- sesję dotyczącą zastosowań sztucznej inteligencji w bibliotekach;
- sesję omawiającą kierunki rozwoju bibliotek oraz zmiany kompetencyjne w zawodzie bibliotekarza.
1. Retrospektywa i analiza zmian – od katalogów do algorytmów
Mieliśmy okazję prześledzić historię konferencji Automatyzacja bibliotek od jej początków w 1991 roku, kiedy to ciężar merytoryczny był położony na komputeryzację bibliotek publicznych, a trzon konferencji stanowiły wojewódzkie biblioteki publiczne. Śledząc te 34 lata wraz dr Renatą Malesą, zobaczyliśmy, że w ostatnim czasie punkt ciężkości przenosi się na biblioteki naukowe i akademickie oraz wykorzystanie technologii w badaniach, repozytoriach i nowoczesnym katalogowaniu.
W pierwszej sesji spojrzeliśmy również na historyczną perspektywę komputeryzacji w bibliotekach wojskowych oraz małych bibliotekach publicznych. Omówione zostały również jej efekty oraz perspektywy wynikające z badań prowadzonych m.in. przez bibliotekę wojewódzką w Lublinie oraz analizy wskaźników sieciowych dostępne w sprawozdawczości Analiza Funkcjonowania Bibliotek.
Bardzo ciekawe wystąpienia zaprezentowali również sponsorzy, którzy towarzyszyli konferencji Automatyzacja bibliotek od jej początków, firmy: MOL Sp. z o.o., Prolib, Sokrates Software. Mogliśmy poznać drogę, jak budowało się i rozbudowywało wsparcie techniczne procesów bibliotecznych. W tym roku towarzyszyła nam również firma Bryła Plus, podkreślając, że nowoczesność oznacza też nowoczesne, szyte na miarę użytkowników wnętrza.
Podsumowaniem sesji był panel dyskusyjny Biblioteka zautomatyzowana – od narzędzi do strategii, z którego wynika, że strategię w kontekście otaczającej nas rzeczywistości (również geopolitycznej) należy dostosować do rodzaju, wielkości biblioteki oraz obsługiwanej przez nią populacji oraz różnych stylów korzystania z usług bibliotecznych. Choć dzięki nowym rozwiązaniom technologicznym umożliwiamy korzystanie z bibliotek, bez fizycznego kontaktu i przychodzenia do nich, to i tak istnieje duża grupa użytkowników, dla których biblioteka nadal jest "trzecim miejscem" po domu, szkole lub pracy, dokąd po prostu chce się przychodzić, by spędzić czas.
2. Technologie i interoperacyjność
Druga sesja poświęcona była w dużej mierze repozytoriom, ich interoperacyjności. Mieliśmy okazję poznać system dLibra, wykorzystywany m.in. przez biblioteki cyfrowe, jako rozbudowane narzędzie umożliwiające gromadzenie i zarządzanie zasobami cyfrowymi i danymi. Dr Leszek Szafrański omawiał działanie CRIS - Current Research Information Systems - systemów informatycznych służących do przechowywania, zarządzania i wymiany metadanych dotyczących działalności badawczej w instytucjach naukowych lub finansowanych przez grantodawców. Takie systemy służą do administracji badaniami, ewaluacji dorobku naukowego oraz generowania raportów.
W sesji znalazło się również omówienie problemów związanych z niedostateczną wiedzą pracowników sektora LAM (Libraries, Archives, Museums – biblioteki, archiwa, muzea) na temat zastosowania Linked Open Data (LOD) i Wikidata (ułatwiają digitalizację i udostępnianie kolekcji jako otwartych danych, poprawiając ich widoczność, interoperacyjność i ponowne wykorzystanie) w ramach działalności ich instytucji. Wystąpienie dr Anety Januszko-Szakiel oraz dr Palomy Korycińskiej prezentowało m.in. prawne, technologiczne, organizacyjne ryzyka dla repozytoriów oraz świadomość ich istnienia, posiadania planów na wypadek gdyby któreś wystapiło.
Początek i koniec sesji należały do perspektywy User Experience, a więc odbiorców cyfrowych usług bibliotecznych. Dr inż. Mariusz Jarocki omówił, jak należy projektować interfejsy mobilne dla bibliotek, by były zgodne z ergonomią (np. menu w dolnym panelu w zasięgu kciuka), a Magdalena Rusnok zaprezentowała, na jakie problemy mogą natknąć się w odbiorze stron internetowych bibliotek osoby niewidome i słabo widzące, oraz jak uniknąć powodujących je błędów.
Perspektywa odbiorcy, potrzeby konkretnych osób mają wpływ na kształt i funkcjonalność oprogramowania, o czym opowiedział przedstawiciel Sygnity Solutions tworzącego system biblioteczny Prolib. Natomiast przedstawicielka MOL Sp. z o.o. zaprezentowała najnowsze wdrożenia AI w produktach i projektach Mol Sp.z o.o., a temat wykorzystania sztucznej inteligencji w bibliotecznym świecie był kontynuowany w kolejnej sesji.
3. Sztuczna inteligencja w służbie bibliotek
W sesji poświęconej sztucznej inteligencji pochyliliśmy się nad niezadowalającymi jeszcze wystarczająco aktualnymi możliwościami podpierania się pomocą AI przy katalogowaniu oraz analizie statystyk bibliotecznych. Mariusz Gabrysiak zaprezentował natomiast pełen przegląd narzędzi AI, które mogą być stosowane w różnych obszarach działalności bibliotecznej od zarządzania czy administracji po gromadzenie, opracowanie, multiwyszukiwarki, sprawozdawczość czy digitalizację. Jeśli chodzi o kuratorstwo cyfrowe mogliśmy zobaczyć proces wykorzystania AI do szybszego przygotowania wystaw cyfrowych.
Przegląd narzędzi sztucznej inteligencji oraz ich możliwości uzupełniła refleksja na temat kosztów i ryzyka używania AI, która miejmy nadzieję, zmusiła uczestników konferencji do bardziej świadomego z nich korzystania.
Sesje uzupełniło wystąpienie omawiające m.in. nasze złe nawyki w pracy przy komputerze, zwiększające ślad węglowy np. wysyłanie licznych maili, zawierających krótkie lub mało istotne informacje, regularne czyszczenie skrzynek pocztowych, by oszczędzać zasoby niezbędne do ich przechowywania, czy niewyłączenie komputera, gdy na nim nie pracujemy.
Sponsorzy zaprezentowali mikrobibliotekę, czyli całodobowe urządzenie samoobsługowe do wypożyczenia, zwrotu książek oraz przeglądania zasobów urządzenia - ELIBRON; sposób działania i metodologię tworzenia produktu dla bibliotek opartego na współpracy i relacji - Sokrates Software, sukces i szeroki zasięg akcji BibliotekON - Platon.
4. Kierunki rozwoju
Czwarta, ostania sesja zbiera wątki poruszone w poprzednich i wytycza przyszłość bibliotek:
- rosnącą rolę AI we wsparciu procesów opracowania i katalogowania,
- zwiększenie świadomości wśród bibliotekarzy o różnych typach użytkowników i ich potrzebach w kontekście korzystania z biblioteki np. osób neuroatypowych,
- duże znaczenie repozytoriów, interoperacyuności oraz digitalizacji zbiorów i zasobów.
Czy możemy zatem odpowiedzieć po konferencji Automatyzacja bibliotek 2025 na pytania: "Quo vadis automatyzacjo? Quo vadis biblioteko?".
Zmiany społeczne, atomizacja, nowe sposoby poszukiwania wiedzy i komunikacji, a wraz z rozwojem technologii pogłębiająca się nierówność w dostępie do niej oraz posiadanych przez ludzi kompetencjach sugerują określone działania i zadania spoczywające na bibliotekach:
- zapewnienie rzetelnego i neutralnego dostępu do informacji,
- kształcenie w obszarze kompetencji cyfrowych i informacyjnych,
- kształcenie krytycznego myślenia i odporności na dezinformację,
- edukacja w zakresie zagrożeń AI,
- minimalizacja e-odpadów,
- pełnienie roli katalizatora życia społecznego - "trzecie miejsce".
W konferencji wzięły udział 222 osoby (bibliotekarze, prelegenci i sponsorzy), w tym 90 osób stacjonarnie, a 132 online. Wśród uczestników znaleźli się:
- przedstawiciele bibliotek naukowych i uczelnianych - 40,99% uczestników,
- przedstawiciele bibliotek publicznych - 37,84%,
- bibliotek pedagogicznych - 7,66%,
- innych bibliotek (szkolne, muzealne, fachowe) - 5,86%,
- pozostali uczestnicy – 10,37%.
69 uczestników konferencji wypełniło ankietę ewaluacyjną.
Pod względem wieku dominowały osoby w przedziale 46–60 lat (52,17%) oraz 36–45 lat (33,33%). Mniej liczną grupę stanowili uczestnicy w wieku 26–35 lat (7,25%) oraz osoby powyżej 60. roku życia (7,25%).
Analiza stażu pracy w bibliotece pokazuje, że największą grupę tworzyły osoby pracujące od 11 do 20 lat (30,43%) oraz od 21 do 30 lat (28,99%). Uczestnicy ze stażem powyżej 30 lat stanowili 14,49%, podobnie jak osoby pracujące od 6 do 10 lat (14,49%). Najmniejszą grupę stanowiły osoby ze stażem do 5 lat (11,59%).
Towarzyszyli nam i wspierali nas:
- Sponsorzy zawsze obecni:
- Sponsorzy wspierający: