19 czerwca 2026 roku odbyło się pierwsze szkolenie online realizowane w ramach projektu. Spotkanie pt. „Książka w epoce algorytmów. Jak zmienia się kultura książki i czytania w społeczeństwie algorytmicznym?” poprowadziła dr hab. Anita Has-Tokarz, prof. UMCS z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.
Szkolenie poświęcone było przemianom kultury książki i praktyk czytelniczych zachodzącym pod wpływem mediów cyfrowych, platform internetowych, algorytmów rekomendacyjnych i generatywnej sztucznej inteligencji. Podczas spotkania analizowano nie tylko zmiany zachodzące w samych formach książki, ale również w sposobach wyszukiwania informacji, wyboru lektur i odbioru tekstów przez współczesnych czytelników.
Spotkanie zostało podzielone na cztery bloki tematyczne: „Diagnoza (Czytelnik w świecie algorytmów)”, „Doświadczenie (Czytanie jako praktykawielomedialna)”, „Transformacja (Książka w epoce generatywnej AI)” oraz „Synteza (Ekologia czytania w dobie AI)”. Charakterystycznym elementem szkolenia była jego interaktywna formuła. Przez całe spotkanie uczestnicy odpowiadali na pytania zadawane przez prowadzącą za pośrednictwem czatu, dzieląc się własnymi doświadczeniami czytelniczymi, obserwacjami zawodowymi i opiniami dotyczącymi wpływu nowych technologii na książkę i czytanie. Odpowiedzi te były następnie komentowane przez prowadzącą i wykorzystywane do rozwijania kolejnych wątków wykładu.
Czytelnik w świecie algorytmów
Pierwszy blok poświęcony był diagnozie współczesnego środowiska czytelniczego. Prowadząca postawiła tezę, że to nie sztuczna inteligencja sama w sobie zmienia sposób czytania. Jest ona raczej kolejnym etapem przemian środowiska komunikacyjnego i poznawczego człowieka. Zmieniają się nie tylko formy książki, ale również sposób funkcjonowania odbiorców oraz otoczenie medialne, w którym podejmują decyzje czytelnicze.
Część wykładu poświęcono koncepcji afordancji mediów (media affordances), wywodzącej się z prac Jamesa J. Gibsona i Donalda Normana. Uczestnicy poznali założenie, że medium nie determinuje zachowań użytkownika, ale oferuje określone możliwości działania. W konsekwencji ta sama książka czytana w formie drukowanej, elektronicznej lub słuchana jako audiobook może prowadzić do odmiennych doświadczeń odbiorczych.
Prowadząca omówiła również wpływ środowiska medialnego różnych pokoleń na praktyki czytelnicze. Uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące mediów kojarzących się z okresem dorastania oraz własnego repertuaru medialnego związanego z książką. Odpowiedzi pokazały, jak bardzo różnią się doświadczenia osób wychowanych w świecie druku, telewizji, internetu czy mediów społecznościowych.
Istotnym elementem tej części szkolenia była analiza przejścia od społeczeństwa informacji do społeczeństwa algorytmicznego. Anita Has-Tokarz pokazała, że współczesny problem nie polega już na niedoborze informacji, lecz na ich nadmiarze. W efekcie najcenniejszym zasobem staje się uwaga użytkownika. Odwołując się do koncepcji ekonomii uwagi oraz słów Herberta Simona, że „bogactwo informacji powoduje ubóstwo uwagi”, prowadząca wskazywała, iż współczesny czytelnik funkcjonuje w warunkach nieustannej konkurencji o koncentrację.
Powiadomienia, media społecznościowe, reklamy i algorytmy rekomendacyjne sprawiają, że największym wyzwaniem nie jest dziś dostęp do tekstu, lecz utrzymanie uwagi wystarczająco długo, aby go zrozumieć.
Potwierdzały to również odpowiedzi uczestników na pytanie o najcenniejszy zasób współczesnego świata. Wśród odpowiedzi dominowały czas, uwaga i wiarygodna informacja. Odpowiedzi te dobrze korespondowały z omawianym zagadnieniem przeciążenia informacyjnego, które bibliotekarze coraz częściej obserwują także w codziennej pracy z użytkownikami.
W tej części spotkania omówiono także poglądy Nicolasa Carra przedstawione w książce Płytki umysł. Prowadząca zwróciła uwagę, że środowisko cyfrowe sprzyja szybkiemu skanowaniu informacji, częstym przerwom w lekturze i przełączaniu uwagi. Nie oznacza to jednak zaniku zdolności czytania, lecz zmianę sposobu przetwarzania treści.
W odpowiedziach uczestników pojawiały się m.in. blogi książkowe, BookTok, Bookstagram, podcasty, portale czytelnicze, biblioteki, rekomendacje znajomych i media społecznościowe jako źródła informacji o książkach. Odwołując się do tych przykładów, prowadząca omówiła rolę rekomendacji algorytmicznych i współczesne sposoby odkrywania nowych lektur.
Czytanie jako praktyka wielomedialna
Drugi blok poświęcony był zjawisku Reading Across Media, czyli swobodnemu korzystaniu z różnych formatów książki. Prowadząca podkreślała, że współczesne czytanie coraz częściej ma charakter wielomedialny, a wybór formatu zależy od miejsca, czasu, celu lektury oraz indywidualnych preferencji użytkownika.
Omówiono specyfikę książki drukowanej, e-booków i audiobooków oraz ich wpływ na sposób odbioru tekstu. Szczególne miejsce zajęła refleksja nad audiobookami, które coraz częściej stają się elementem codziennych aktywności – podróży, spacerów, prac domowych czy aktywności fizycznej.
W odpowiedziach uczestników pojawiały się takie określenia jak relaks, emocje, możliwość skupienia, wygoda czy mobilność. Wskazywano również konkretne sytuacje, w których wybierane są poszczególne formaty książki. Odpowiedzi pokazały, że audiobooki i e-booki są dziś dla wielu czytelników naturalnym uzupełnieniem książki drukowanej, a nie jej konkurencją.
Dla bibliotek oznacza to potrzebę uwzględniania różnorodnych sposobów korzystania z treści oraz obserwowania zmieniających się nawyków czytelniczych użytkowników.
Książka w epoce generatywnej AI
Trzeci blok dotyczył wpływu generatywnej sztucznej inteligencji na kulturę książki. Omówiono zmiany zachodzące w całym ekosystemie książki – od procesu twórczego i roli autora, przez obieg i rekomendowanie publikacji, po praktyki czytelnicze – wskazując, że AI staje się nie tylko narzędziem wspierającym, ale również uczestnikiem procesu tworzenia i interpretacji treści. Prowadząca zaprezentowała przykłady książek powstałych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji zwracając uwagę na kwestie przyszłości autorstwa, odpowiedzialności za treść i granice współpracy człowieka z AI.
W dalszej części prowadząca przedstawiła możliwości wykorzystania narzędzi AI do wspierania czytelników, wyjaśniania kontekstów, organizowania wiedzy i pogłębiania interpretacji tekstów. Jednocześnie zwróciła uwagę na znaczenie krytycznej oceny źródeł, weryfikowania informacji oraz świadomego korzystania z odpowiedzi generowanych przez sztuczną inteligencję.
Uczestnicy wskazywali przykłady wykorzystywania AI w pracy z książką. Najczęściej wymieniano wyjaśnianie kontekstów historycznych, interpretację pojęć, przygotowywanie materiałów do spotkań autorskich oraz wyszukiwanie dodatkowych informacji związanych z lekturą.
Przykłady podawane przez uczestników pokazały, że sztuczna inteligencja staje się narzędziem coraz częściej wykorzystywanym przez bibliotekarzy zarówno w pracy własnej, jak i w działaniach wspierających użytkowników bibliotek. Jednocześnie jako najważniejsze kompetencje przyszłości wskazywano krytyczne myślenie, ocenę wiarygodności informacji, rozumienie tekstu i umiejętność formułowania pytań.
Ekologia czytania w dobie AI
Ostatni blok stanowił syntezę wcześniejszych rozważań, ujmując współczesną książkę jako ekosystem wzajemnych relacji pomiędzy czytelnikiem, książką, mediami, sztuczną inteligencją i technologiami cyfrowymi. W centrum uwagi znalazło się pytanie o to, jak zachować zdolność głębokiego czytania w świecie zdominowanym przez nadmiar informacji i algorytmiczne rekomendacje.
Punktem wyjścia była koncepcja ekologii czytania, akcentująca konieczność ochrony warunków sprzyjających głębokiej lekturze w rzeczywistości kształtowanej przez ekonomię uwagi i algorytmiczne systemy rekomendacji. Prowadząca zwróciła uwagę na potrzebę świadomego zarządzania uwagą, rozwijania kompetencji krytycznych i AI literacies oraz tworzenia warunków sprzyjających skupionej lekturze. Odwołując się do odpowiedzi uczestników, poruszyła również kwestię rozpoznawania treści generowanych przez AI oraz rolę bibliotek w rozwijaniu kompetencji czytelniczych, medialnych i informacyjnych użytkowników.W tej perspektywie szczególną uwagę poświęcono roli biblioteki jako infrastruktury poznawczej wspierającej głębokie czytanie, dobrostan poznawczy oraz świadome praktyki lekturowe. Podkreślono również, że współczesny bibliotekarz staje się nie tylko pośrednikiem w dostępie do informacji, lecz także przewodnikiem poznawczym, kuratorem środowiska czytania i mediatorem między czytelnikiem a technologią, wspierającym użytkowników w odpowiedzialnym i refleksyjnym korzystaniu z narzędzi sztucznej inteligencji.
Szkolenie zakończyło się refleksją, że przyszłość książki nie zależy wyłącznie od technologii, lecz również od kompetencji i wyborów samych czytelników. Jedna z uczestniczek podsumowała spotkanie słowami: „AI to narzędzie jak młotek. Od użytkownika zależy, czy zbije nim regał, czy swoje palce”.
Odpowiedzi udzielane przez uczestników pokazały, że wiele omawianych podczas szkolenia zjawisk jest już obecnych w codziennej praktyce bibliotek. Bibliotekarze korzystają z rekomendacji internetowych, obserwują zmiany zachodzące w sposobach czytania, testują narzędzia AI i coraz częściej stają przed pytaniami dotyczącymi wiarygodności informacji oraz jakości treści generowanych przez sztuczną inteligencję. Szkolenie pozwoliło spojrzeć na te doświadczenia w szerszym kontekście badań nad kulturą książki, współczesnymi praktykami czytelniczymi oraz rolą bibliotek w społeczeństwie algorytmicznym.
Uczestnicy poznali najważniejsze pojęcia i koncepcje wykorzystywane do opisu współczesnych przemian kultury książki i czytania – od ekonomii uwagi i społeczeństwa algorytmicznego po wielomedialne praktyki lekturowe i wpływ generatywnej sztucznej inteligencji na obieg treści.