55. rocznica śmierci Janiny Berger-Mayerowej

24 maja minęła 55. rocznica śmierci doktor Janiny Berger-Mayerowej (1900-1971), historyka polskich dziejów społeczno-gospodarczych, bibliotekarki lwowskich książnic, organizatora i kierownika Działu Zbiorów Specjalnych Biblioteki Śląskiej (BŚ) w Katowicach.

Urodziła się 4 grudnia 1900 r. we Lwowie w rodzinie inteligenckiej. Jej ojciec był nauczycielem gimnazjalnym. W roku 1919 zdała maturę i rozpoczęła studia z zakresu historii oraz historii sztuki na Uniwersytecie Jana Kazimierza (UJK). Z powodów finansowych przerwała je jednak w roku 1923 i zajęła się dydaktyką w szkole prywatnej. Studia wznowiła w roku 1928. Cztery lata później, w roku 1932 uzyskała magisterium z historii, a także stopień doktora filozofii z historii gospodarczej i społecznej. W kolejnych latach, 1933-1945, pracowała w instytucjach naukowych Lwowa: w Instytucie Historii Społeczno-Gospodarczej UJK (1933-1937), Miejskiej Bibliotece Publicznej (1938), Bibliotece Instytutu Medycznego (1939-1941), Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (1941-1945) i Katowic - w Instytucie Śląskim (czerwiec 1938), Śląskiej Bibliotece Publicznej (listopad 1938). Równocześnie gromadziła archiwalia do planowanych publikacji na temat dziejów gospodarczych i społecznych ziem ruskich oraz uwłaszczenia chłopów na Śląsku; materiały te niestety zaginęły podczas wojny.

W październiku roku 1945 razem z mężem, doktorem Józefem Mayerem, znalazła zatrudnienie w Śląskiej Bibliotece w Katowicach. Awansowała na stanowisko bibliotekarza (1946 r.) oraz kustosza (1954 r.). W roku 1947 powierzono jej kierownictwo nowo powołanego Działu Zbiorów Specjalnych, którym zarządzała przez 16 lat.

Utworzyła od podstaw placówkę zajmującą się kompleksową opieką nad dokumentami bibliotecznymi zaliczanymi do grupy zbiorów specjalnych – starymi drukami, rękopisami, kartografią, grafiką, muzykaliami, ale także mikrofilmami, płytami. Zajęła się porządkowaniem i opracowaniem tzw. zabiorów zabezpieczonych wpływających do BŚ po 1945 roku, jak również rekonstrukcją zaginionego podczas wojny katalogu systematycznego. Prowadziła szkolenia dla bibliotekarzy z zakresu dziejów książki, opracowywania zbiorów zabytkowych, korzystania z bibliografii specjalistycznych. Wygłaszała referaty na sesjach stowarzyszeń naukowych, przygotowywała wystawy cymeliów ze zbioru BŚ. Podejmowała także prace badawcze, dotyczące egzemplarzy oraz kolekcji przechowywanych w zasobach BŚ.

Dorobek autorski J. Berger-Mayerowej obejmuje 73 publikacje. Są to artykuły, biogramy, monografie, recenzje, referaty, wydawane samoistnie lub zamieszczane w czasopismach: „Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej”, „Komunikaty Instytutu Śląskiego”, „Odra”, „Roczniki Biblioteczne”, „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”. Do najważniejszych jej prac należą: rozprawa doktorska Z dziejów książki gospodarczej w Polsce XVI w. : studjum o Anzelmie Gostomskim (Lwów 1933), monografia Księżna Pani na Kocku i Siemiatyczach : działalność gospodarcza i społeczna Anny z Sapiehów Jabłonowskiej (Lwów 1936) oraz Nie znane [!] Estreicherowi "polonica" i "silesiaca" w starodrukach Biblioteki Śląskiej (Seria 1-2, Katowice 1961-1968), gdzie opisała 200 druków z XVI-XVIII wieku nienotowanych w Bibliografii Estreicherów. Dużą wartość poznawczą mają również informacje o unikatach ujawnionych w zasobach BŚ, m.in. Nieznane listy Joachima Lelewela z lat 1831-1846 (Katowice 1961) czy też Akt sprzedaży spuścizny rękopiśmiennej Hugona Kołłątaja z roku 1841 („Roczniki Biblioteczne” 1958); Nieznane zarządzenie Hugona Kołłątaja rektora Krakowskiej Szkoły Głównej Koronnej z 19 lipca 1783 r. („Roczniki Biblioteczne" 1964). Współpracowała z redakcjami Polskiego słownika biograficznego i Słownika pracowników książki polskiej.

Była członkiem przybranym Towarzystwa Naukowego we Lwowie (od 1936 r.), udzielała się w pracach Komisji Bibliografii i Bibliotekoznawstwa Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego (od 1954 r.), katowickiego oddziału Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki oraz Towarzystwa Historycznego, pełniąc tu funkcję sekretarza (1947-1949), a następnie wiceprzewodniczącego (1950-1951). Należała do Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich.

Odznaczona była m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Odznaką Zasłużonego Działacza Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki.

W roku 1965 – po doznanym udarze i częściowym paraliżu – odeszła na emeryturę. Zmarła 24 maja 1971 r. Jest pochowana na cmentarzu przy ul. Henryka Sienkiewicza w Katowicach.

H.M.

Zob. też: